شهر كرمان سابقا شش دروازه و حصاری دور تا دور داشت . بیرون حصار به فاصله چهار تا شش متر خندق بود و به فاصله هایی در حدود سیصد متر ودر بعضی جاها نیز به طول پانصد متر. در دو طرف هر دروازه یك برج آجری ساخته شده بود بقیه برج ها و حصار از گل رس بود عمق خندق ها در بعضی جاها هشت متر و بعضی جاها شش متر بود و حصار دور تا دور شهر تقریبا ده كیلومتر( یك فرسخ و نیم محلی ) بود شش دروازه فوق هر كدام اسمی مناسب به خود داشت

bagh1.jpg


دروازه رق آباد یا ریگ آباد :
این دروازه در جنوب شهر واقع و چون هم مرز اراضی رق آباد بود به این مناسبت بنام رق آباد خوانده می شد این دروازه بر سر راه ماهان ، جوپار ، بم و گلباف ، رابر ، راین و جیرفت و بافت و توابع جنوبی كه در طرف جنوب شرقی كرمان واقع بودند قرار داشت و هر صبح و شام قافله های سنگین و مسافرینی بی شمار خارج و داخل شهر می شدند مخصوصا ایام تابستان كه میوه جات از دهات اطراف به شهر حمل می شد چنانچه شب می آمدند كه دروازه بسته بود بیرون دروازه در جایی به نام قلیون‌چی كه تقریبا قهوه خانه های امروزی بود ، می ماندند تا آفتاب بزند و دروازه باز شود و چنانچه اذان صبح می رسیدند به موقع بود و می توانستند با مختصر بازرسی داخل شوند ( باقیمانده یكی از آنها تا همین چند سال پیش در كوچه ای به همین نام بین خیابان منتظری و 24 آذر وجود داشت كه درخت خشكیده‌ی آن هنوز هم باقی است )خلاصه ازدحام زیادی توأم با صدای حیوانات به گوش می رسید و دروازه بان وظیفه داشت بارهائی كه به شهر حمل می شد را بازرسی نماید و چنانچه میوه فاسد یا گوشت مانده ای رامی دید آن ها را در خندق می ریخت و صاحب آن را بازداشت می كرد و همچنین اشخاص مشكوك را به شهر راه نمیدادند مگر آنكه معرف و ضامن بدهند . سر درب این دروازه ها ستون های دو طرف كه به شكل مناره ساخته شده بود تمام كاشیكاری و اشكالی از پهلوان ها از جمله رستم و سهراب و پهلوان اسد بمی كه پهلوانی بنام بود نقش بسته بود و درب آن از چوب محكم ضخیم از جنس چنار یا گردو و به ارتفاع چهار متر و پهنای سه متر تا سه متر و نیم ساخته شده بود و گل میخ های آهنی به آن نصب و از داخل شب بندی آهنی داشت كه با قفلی بسیار بزرگ باز و بسته میشد دروازه بانها از گروه شش نفری تا هشت نفری و در موقع خطر از گروه های چهل نفری تشكیل می شدند و این عده كشیك داشتند و دو نفر دائما می بایست بیدار بوده و مواظبت نمایند تا كسی درب را باز ننموده و داخل و خارج نشوند و برای استراحت این گروه در داخل دروازه در دو طرف اطاق های متعدد ساخته شده بود . در سال 1314 شمسی به دستور شهرداری كه سابق بلدیه نامیده می شد خراب و خندق های اطراف آن را پر نمودند این دروازه درست مقابل مسجد قائم واقع در خیابان احمدی و در پنجاه متری روبروی آن مسجد واقع بود كه امروز اثری از آن بجای نمانده است .


دروازه مسجد :
‌این دروازه چون نزدیك به مسجد جامع كرمان بوده به این مناسبت به آن دروازه مسجد می گفتند و درست در اول بازار میدان مظفری واقع شده بود . یكی از دروازه هایی بود كه جمعیت زیادی از آن داخل و خارج می شد و بیشتر بار و میوه ای كه از ماهان و سرآسیاب فرسنگی و شهداد كه سابق به آن خبیص می گفتند و همچنین انگور كه از سیرچ و گلباف كه سابق گوك نامیده می شد و وارد كرمان می گردید راه عبورشان از همین دروازه بوده . همچنین زائرینی كه از راه لوت می بایست به مشهد مقدس بروند از همین دروازه خارج می شدند این دروازه به دستور سلطان محمد مظفر بانی مسجد جامع كرمان ساخته شده و در بهترین محل شهر واقع می شد. مانند دروازه رق آباد سر درب و دو طرف آن كاشی كاری شده بود ولی بجای اشكال رستم و پهلوان اسد آیاتی از قرآن روی كاشی های آبی رنگ حك شده بود كه منظره بسیار جالبی داشته دروازه مسجد چون رو به خرابی گذارده بود و در صدد تعمیر آن برنیامدند در سال 1296 شمسی چون بیم فرو ریختن می رفت آن را خراب و مردم كاشی ها و آجر آن را بردند . محل این دروازه درست در اول بازار مظفری بوده كه در حال حاضر اثری از آن باقی نیست .

دروازه ناصریه :
‌یكی از بناهای بزرگ و بسیار عالی كرمان بوده كه بر پنج دروازه ی دیگر كرمان برتری داشته و مجرای آب سعیدی كه در موقع خطر و هجوم دشمن می بایست خندق ها را پر از آب نمایند در وسط همین دروازه قرار داشته سر در و ستون های این دروازه از كاشی های سیاه و آبی و بنفش كه اشعاری دل پذیر بر آنها نقش داشته ساخته شده بود . راه شهداد و كوهپایه و زرند و راور و نای بند دهات اطراف این قصبه ها از همین دروازه بوده بعضی از مورخین كرمان نوشته اند دروازه ناصریه به دستور امیر شاهرخ امیر تیمور گوركانی ساخته شده است ولی این روایتی ضعیف است و بعضی عقیده بر آن دارند كه دروازه سلطانی به دستور امیر شاهرخ ساخته شده و دروازه ناصریه و برج و خندق اطراف به دستور او تعمیر و مرمت شده است خلاصه دروازه ناصریه یكی از دروازه های قدیمی كرمان بوده و در زمان هجوم لشكریان آغامحمد خان قاجار لطفعلی خان زند از همین دروازه خارج و به طرف بم فرار نمود. محل دقیق این دروازه در طرف راست خیابان ناصریه اول خیابان ده متری كه سابق كوچه ی عریضی بود و به نام كوچه مریضخانه معروف است واقع شده بود و امروز اثری از آن باقی نیست و در سال 1308 به دستور بلدیه خراب و خیابان ناصریه به مناسبت اسم همین دروازه كه در آن قرار داشته احداث و بنام ناصریه نام گذاری گردید .

دروازه گبری :
‌این دروازه در طرف شمال كرمان واقع و چون متصل به محله گبرخانه بوده بنام دروازه گبری معروف بوده . این دروازه درست مقابل دروازه رق آباد واقع و فاصله بین این دو درست شش كیلومتر ، یك فرسنگ سابق بوده و ارتفاق این دروازه قریب سه متر بوده و گویند موقعی كه نادرشاه در سفر دوم به كرمان آمد از همین دروازه با اسب وارد شهر شد و چون دروازه را با قالی و شال زینت داده بودند نادر متوجه كوتاهی دروازه نشد و با اسب كه داخل شد پشت او به چهار چوب گرفت و خراش برداشت ،‌حاکم شهر خاندان قلی بیگ را مورد عتاب و خطاب قرار داد و آن بیچاره را بطرزی هولناك اعدام نمود كه شرح آن در تاریخ كرمان آمده است . این دروازه چون بر سر راه خبیص (شهداد) و دهات زرند و راور كویر و دهات گوهپایه واقع شده بود همه روز بارهای خشكبار و میوه وهندوانه و خربزه زیادی وارد شهر و دروازه بان های آن درآمد خوبی داشتند این دروازه نیز بسیار قدیمی و در همان اوان كه محل گبرخانه را ساخته اند این دروازه را هم احداث نموده اند . دروازه گبری در وسط خیابان ابوحامد - اول خیابان شمال جنوبی واقع و در سال 1310 به دستور بلدیه وقت خراب و امروز اثری از آن باقی نیست . در دو طرف این دروازه كاشی كاری زیبائی شده بود كه قدیمی بودن آن را میرساند كاشی های آن از رنگ سیاه و آبی لعاب دیده بود.

دروازه سلطانی :
‌این دروازه در حد شمالی ارگ دولتی واقع و محل آن درست در اول كوچه دبیرستان بهمنیار (‌درب شمالی سازمان آموزش و پرورش استان فعلی )‌ بوده ، عبور و مرور از این دروازه كمتر از سایر دروازه ها صورت می گرفته به لحاظ آن كه در حد جنوب غربی شهر كه ارگ دولتی نیز در همین محل واقع بوده و جمعیت كمی در آن محل زندگی می کردند متصل بوده و یكی دو محله از شهر راه عبورشان از این دروازه بوده و آن دو محله یكی محله كلیمی ها و دیگر محله دولت خانه كه شاهرخ زرندی در عصر كریم خان حاكم كرمان بوده ساخته است پاسداران این دروازه از سایر دروازه ها بیشتر بوده چون متصل به ارگ دولتی بوده .این دروازه به نام دولت نیز خوانده می شد سر درب و مناره های دو طرف این دروازه با كاشی های سیاه و قهوه ای كوچك زینت یافته بود روایت دیگر میگویند این دروازه محله دولت خانه بوده كه به دستور شاهرخ زرندی ساخته شده . این دروازه چون رو به خرابی و انهدام نهاده بود پیش از دروازه های دیگر كرمان خراب و امروز اثری بجز اسم از آن باقی نیست .

دروازه باغ نظر :
‌این دروازه چون جلو باغ نظر كه بعدا به آن باغ ستاد می گفتند واقع شده بود به این مناسبت به آن دروازه نظر و بعضی اوقات هم به آن دروازه ارگ میگفتند این دروازه درست در محل چهار خیابان فلكه بهداری (‌بیمارستان باهنر) ‌قرار داشته از این دروازه ایاب و ذهاب افراد شخصی صورت نمی گرفته و بیشتر روزها بسته و هر موقع حكومت یا مامورین حكومتی می خواستند وارد و یا خارج شوند دروازه باز و بسته می شده و نیز حكومت هائی كه معزول می شدند در بیرون همین دروازه میدان كوچكی بود با مردم و با مامورین خداحافظی می نمودند .این دروازه را می توان یكی از دروازه های دولتی و مخصوص به مامورین دولت دانست و هر موقع جشن های دولتی رخ می داد این دروازه را با قالی و پارچه های اطلس و چراغ زینت می دادند این دروازه از آجر سفید و نیمه آجرهای ضربی ساخته شده بود و كاشی در آن به كار نرفته و گویا بر درب سنگ مرمر سفیدی نصب و اسم و بانی و تاریخ اتمام دروازه بر آن سنگ منقوش بوده است این دروازه تا سال 1296 شمسی پابرجا و در اواسط همین سال به دستور رئیس قشون كرمان سردار نصرت خراب و خندق های اطراف آن را پر و مسطح می نمایند و غیر از این دروازه در محل میدان ارگ فعلی روبروی درب بازار دروازه كوچكی وجود داشت كه به آن هم دروازه ارگ می گفتند و در طرف چپ این دروازه اداره نظمیه (شهربانی )‌قرار داشت و تمام ادارات حكومتی در محوطه دروازه ارگ و دروازه نظر قرار داشته كه كه در حال حاضر نیز بیشتر ادارات دولتی از جمله دادگستری و ثبت اسناد و دارائی و شهربانی و بانك ملی و اداره پست و تلگراف و ستاد ارتش در همان اراضی به صورت آبرومندی ساخته شده و استانداری نیز در اول در همین محل قرار داشته . دروازه ارگ در سال 1300 شمسی خراب و خندق های اطراف آن را پر و مسطح می نمایند .